Перспектива: Повышение доверия клиентов к банкам и снижение уровня конфликтности благодаря работе омбудсмана станет важным фактором, способствующим укреплению финансовой стабильности в стране;
4. Снижение нагрузки на суды и регуляторов, в лице Агентства РК по регулированию и развитию финансового рынка и Национального банка. Расширение полномочий омбудсмана позволит существенно снизить количество обращений в суды и к финансовому регулятору. Досудебное урегулирование споров с участием омбудсмана является менее затратным и более оперативным для всех сторон.
Перспектива: Омбудсман станет основным инструментом для урегулирования споров, что снизит нагрузку на судебную систему и финансовых регуляторов, а также сократит время решения конфликтов;
5. Развитие законодательства в области защиты прав заемщиков. Институт Банковского омбудсмана активно участвует в совершенствовании законодательства. Взаимодействие с регулятором и Ассоциацией финансовых организаций Казахстана позволяет ему выдвигать предложения по улучшению правовых норм, регулирующих банковскую деятельность и защиту прав заемщиков
Перспектива: Активное участие омбудсмана в законотворческом процессе позволит своевременно адаптировать законодательство под нужды клиентов банков, обеспечивая более эффективную защиту их прав;
6. Усиление финансовой независимости и устойчивости института. Финансовая независимость омбудсмана, обеспечиваемая обязательными взносами банков второго уровня, позволит ему сохранять независимость от внешних влияний и сосредоточиться на защите прав потребителей финансовых услуг.
Перспектива: Финансовая независимость будет способствовать долгосрочной стабильности работы института, обеспечивая его устойчивое развитие и укрепление роли в защите интересов граждан.
Таким образом, перспективы развития института Банковского омбудсмана в Казахстане направлены на расширение его полномочий, повышение независимости и эффективности работы. Это должно привести к укреплению доверия граждан к банковской системе и снижению социальной напряженности, что в свою очередь будет способствовать стабильности финансового сектора в стране.
заместитель Генерального директора по научной работе
Республиканского научно-исследовательского института по охране
труда Министерства труда и социальной защиты населения РК,
член Экспертного совета по правам человека при Президенте РК,
к.ю.н., ассоциированный профессор
«Право на безопасный труд: международные стандарты и
национальное законодательство РК»
Түйін: Қазақстан іргелі стандарттар ретінде әрекет ететін және ұлттық заңнаманы жетілдіру кезінде ескерілетін Халықаралық еңбек ұйымының 25 конвенциясын ратификациялады. 25 конвенцияның 7-і қауіпсіз еңбекке қатысты.
Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) іргелі 187-ші Конвенциясына сәйкес Қазақстанның 2023 жылдан бастап ұлттық саясаты, Қазақстан Республикасының 2024-2030 жылдарға арналған Еңбек қауіпсіздігі тұжырымдамасы форматында өзінің келешегі көрсетілген ұлттық стратегиясы; еңбек субъектілерінің құқықтық қатынастарының құқықтары мен міндеттерін қамтамасыз ету үшін заңнамалық нормаларды әзірлеу үшін.
Жүйенің толық болуы үшін ХЕҰ-ның тиісті әдістемесіне негізделген еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғаудың Ұлттық шолуын (саланың ағымдағы жағдайы мен келешегі туралы аналитикалық деректер) әзірлеу тәжірибесін жандандыру қажет болып табылады.
Аннотация: В Казахстане ратифицировано 25 Конвенций Международной организации труда, которые выступают основополагающими стандартами и учитываются при совершенствовании национального законодательства.
7 из 25 Конвенций относятся к сфере безопасного труда. Согласно фундаментальной 187-й Конвенции МОТ в Казахстане существует национальная политика, с 2023 года собственная национальная стратегия в формате Концепции безопасного труда РК на 2024-2030 годы, в которой обозначены перспективы развития норм трудового законодательства.
Для того чтобы система была завершенной представляется необходимым возобновление практики разработки Национального обзора по охране труда на основе соответствующей методологии МОТ.
Annotation: Kazakhstan has ratified 25 Conventions of the International Labor Organization, which act as fundamental standards and are taken into account when improving national legislation. 7 out of 25 Conventions relate to safe work.
According to the fundamental 187th ILO Convention, Kazakhstan has a national policy, since 2023 its own national strategy in the format of the Safe Labor Concept of the Republic of Kazakhstan for 2024-2030, which outlines the prospects for the development of labor legislation.
In order for the system to be complete, it seems necessary to resume the practice of developing a National Review of Occupational Safety and Health based on the relevant ILO methodology.
Ключевые слова: безопасный труд, международные стандарты, права человека.
2023 год в определенной степени стал знаковым и поворотным в истории развития глобальной и отечественной систем управления охраной труда.
Во-первых, Международной организацией труда был опубликован доклад «Безопасная и здоровая рабочая среда как основополагающий принцип и право в сфере труда» [1].
В докладе акцентируется внимание на Декларации МОТ 1998 года «Об основополагающих принципах и правах в сфере труда» [2].
В нем отражены пять категорий принципов и прав:
- Свобода объединения и действенное признание права на ведение коллективных переговоров;
- Упразднение всех форм принудительного или обязательного труда;
- Действенное запрещение детского труда;
- Недопущение дискриминации в области труда и занятости;
- Безопасная и здоровая рабочая (производственная) среда.
Предупреждение профессиональных рисков способствует формированию и поддержанию комфортной, здоровой и безопасной рабочей среды.
Во-вторых, в своем ежегодном Послании народу Казахстана Глава государства «Экономический курс Справедливого Казахстана» К.К Токаев подчеркнул, что «крайне острой проблемой остается высокий уровень производственного травматизма. Правительству до конца года необходимо принять Концепцию безопасного труда до 2030 года. Она должна быть направлена на предупреждение и исключение профессиональных рисков на рабочих местах» [3].
Правительство РК в декабре 2023 года приняло Концепцию безопасного труда Республики Казахстан на 2024-2030 годы [4], которая отвечает международным стандартам, закрепленным в Конвенциях МОТ. Казахстан всего ратифицировал 25 Конвенции МОТ и как подчеркнул Глава государства эта работа будет продолжена [5].
Концепция безопасного труда стала основополагающим стратегическим документом имеет системные взаимосвязи с положениями Концепции правовой политики РК о том, что дальнейшее совершенствование трудового законодательства должно осуществляться в направлении обеспечения надлежащего уровня безопасности и охраны труда, защиты работников в трудовых отношениях, включая права работников на обеспечение средствами индивидуальной защиты, льгот и компенсаций за работу во вредных условиях труда [6].
В этой связи, следует отметить значимость выделение отдельной правовой нормы о государственном регулировании в области безопасности и охраны труда (статья 179 Трудового кодекса РК), включающей 11 направлений и соответствующих мер [7].
При этом следует заметить, что с учетом современных вызовов и трендов в п.38 Плана действий в области прав человека и верховенства закона закреплена задача по разработке законодательных поправок по усилению требований в сфере безопасного труда [8]. Эффективность реализации этой задачи зависит от того насколько учтены требования международных стандартов и научной обоснованности соответствующих законодательных новелл и инновационных правореализационных мер по улучшению условий труда, в том числе путем экономического стимулирования работодателей.
В настоящий момент в рамках научно-технической программы на тему «Трансформация государственного механизма социальных гарантий в отношении лиц, занятых во вредных условиях труда в современном контексте» (ИРН BR 22182673) финансируемой Министерством труда и социальной защиты населения Республики Казахстан разрабатывается новая риск ориентированная методики назначения и предоставления социальных гарантий работникам.
Наша глобальная цель - это создание человекоцентричной, сбалансированной и эффективной правовой и цифровой экосистемы охраны труда по созданию и поддержанию безопасной рабочей среды, государственному мониторингу и контролю.
Меры Концепции безопасного труда кроме снижения производственного травматизма и профессиональной заболеваемости направлены на снижение доли нарушений в области охраны труда от общего количества выявленных нарушений трудового законодательства до 23% (факт 2022 года - 28%).
Список использованных источников
1. https://crblida.by/images/2024/truda/28.04.2023/Brosura%20Mezdunarodnoj%20organizacii%20truda.pdf;
2. https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/ilo_principles.shtml.
3. https://www.akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-ekonomicheskiy-kurs-spravedlivogo-kazahstana-18588;
4. Постановление Правительства Республики Казахстан от 28 декабря 2023 года № 1182 «Об утверждении Концепции безопасного труда Республики Казахстан на 2024 - 2030 годы»// https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300001182;
5. https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-generalnym-direktorom-mezhdunarodnoy-organizacii-truda-zhilberom-ungbo-58353;
6. Указ Президента Республики Казахстан от 15 октября 2021 года № 674 «Об утверждении Концепции правовой политики Республики Казахстан до 2030 года»// https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2100000674;
7. Трудовой кодекс Республики Казахстан от 23 ноября 2015 года № 414-V ЗРК// https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1500000414;
8. Указ Президента Республики Казахстан от 8 декабря 2023 года № №409 «О Плане действий в области прав человека и верховенства закона»//https://www.akorda.kz/ru/o-plane-deystviy-v-oblasti-prav-cheloveka-і-verhovenstva-zakona-811622.
директор ОФ «HUMAN RIGHTS CONSULTING GROUP»
«Имплементация международных стандартов и присоединение
Казахстана к Конвенции о защите физических лиц при
автоматизированной обработке персональных данных и
Дополнительному протоколу к ней
Уважаемые коллеги! Сегодняшняя встреча предоставляет уникальную возможность обсудить важнейшую тему - защиту персональных данных в цифровую эпоху. Современный мир развивается в условиях постоянного роста объема данных, которые обрабатываются, передаются и хранятся. В таких условиях защита персональных данных становится важнейшим элементом обеспечения прав человека, безопасности общества и устойчивости цифровой экономики. Международные стандарты, закрепленные в Конвенции 108 Совета Европы и ее Дополнительном протоколе, играют ключевую роль в защите фундаментальных прав человека. Казахстан уже сделал значительные шаги в этом направлении, и наше движение к присоединению к этим важным документам свидетельствует о нашей приверженности высоким стандартам защиты данных.
Конвенция 108, принятая в 1981 году, представляет собой первый международный документ, регулирующий вопросы защиты персональных данных. Ее положения устанавливают минимальные требования к защите данных, включая прозрачность, законность и безопасность обработки. Эта Конвенция служит важным ориентиром для многих стран, стремящихся обеспечить гармонизацию национального законодательства с международными стандартами. Присоединение к Конвенции не только укрепляет внутренние механизмы защиты данных, но и делает Казахстан частью глобального сообщества, способствующего безопасному обмену информацией.
В рамках национального законодательства Казахстан уже предпринял значительные шаги. Закон «О персональных данных и их защите», принятый в 2013 году, заложил основу для регулирования этой сферы. Однако стремительное развитие технологий, таких как искусственный интеллект и большие данные, требует обновления нормативной базы. Конвенция 108+ и ее Дополнительный протокол предлагают решения для этих вызовов. Они вводят новые категории защищаемых данных, включая биометрические и генетические данные, а также данные, связанные с алгоритмическим принятием решений. Особое внимание уделяется принципам минимизации данных, защите информации по умолчанию и уведомлению о нарушениях безопасности.
Важно отметить, что процесс присоединения к международным стандартам - это не только вопрос регулирования, но и практического применения. Казахстану необходимо разработать механизмы, чтобы обеспечить соблюдение принципов прозрачности и подотчетности. Граждане должны быть информированы о том, как используются их данные, а также иметь возможность возражать против их обработки. Операторы данных, в свою очередь, обязаны нести ответственность за соблюдение стандартов и предоставлять отчеты о своей деятельности.
Присоединение к Конвенции 108 также открывает Казахстану доступ к передовым международным практикам. Это создает платформу для обмена опытом и решения задач, связанных с трансграничным обменом данными. Например, правила о трансграничной передаче данных, изложенные в Конвенции, помогут обеспечить, чтобы данные казахстанских граждан были защищены за пределами страны. Это особенно важно в условиях глобализации и активного международного сотрудничества.
Следует подчеркнуть, что успешная имплементация положений Конвенции невозможна без адаптации национального законодательства. Нам предстоит уточнить ключевые понятия, такие как «персональные данные» и «автоматизированная обработка», а также пересмотреть исключения, позволяющие обработку данных без согласия субъектов. Особое внимание необходимо уделить защите чувствительных категорий данных, таких как данные о здоровье и этническом происхождении, чтобы минимизировать риск дискриминации и других угроз.
Однако правовая база - это только часть решения. Мы должны активно работать над повышением осведомленности среди граждан и бизнеса. Проведение образовательных кампаний, направленных на разъяснение новых правил, укрепит доверие общества. Государственные органы, гражданское общество и частный сектор должны выступить партнерами в этом процессе.
Присоединение к Конвенции 108 и ее протоколу принесет Казахстану множество преимуществ. Оно укрепит позиции страны на международной арене как надежного партнера в сфере защиты данных. Более того, это создаст условия для развития цифровой экономики, требующей доверия граждан, бизнеса и международного сообщества к национальной системе обработки данных.
В заключение хочу подчеркнуть, что успешная имплементация международных стандартов возможна только при объединении усилий всех заинтересованных сторон. Государственные органы, бизнес, гражданское общество и международные партнеры должны действовать сообща для создания системы, где защита персональных данных станет приоритетом. Казахстан находится на пороге значимых изменений, и я уверен, что совместными усилиями мы сможем создать правовую и технологическую среду, которая обеспечит баланс между интересами граждан, бизнеса и государства. Спасибо за внимание.
Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы
Құқық қорғау органдары академиясының Кәсіби оқыту
институтының Прокурорлық қадағалау кафедрасының доценті, аға
әділет кеңесшісі
«Халықаралық стандарттармен қатар қазақтың салт-дәстүрінің
құндылықтарын да ұлттық заңнамаға сәйкестендіру»
Еліміздің қолданыстағы заңнамаларында «жақын-туыстар» және «туыстар» деген қатар ұғымдар бар. Осы ұғымдардың нені білдіретінін жіктеп көрелік.
«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 26 желтоқсандағы Кодексінің (бұдан әрі - Неке және отбасы кодексі) 1-бабының 1-бөлігінің 13) тармағында жақын-туыстарға - «ата-аналар (ата-ана), балалар, асырап алушылар, асырап алынғандар, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек ағалы-інілер мен апалы-сіңлілер (аға-қарындастар), ата, әже, немерелер» жатқызылған.
Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 4 шілдедегі Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі - ҚР ҚПК) 7-бабының 11) тармағында да жақын-туыс ұғымына дәл осылай түсінік берілген.
Ал, Неке және отбасы кодексінің 1-бабының 1-бөлігінің 36) тармағына сәйкес, туыстар дегеніміз - үлкен атасы мен үлкен әжесіне дейін ортақ ата-бабалары бар туыстық байланыстағы адамдар. ҚР ҚПК 7-бабының 50) тармағында туыстар ретінде - арғы атасы бір, үлкен атасы мен үлкен әжесіне дейін туыстық байланыстағы адамдар көзделген.
Қазақ халқының туыстық атаулары. Жеті ата дәстүрі.
Қазақ халқында Қасым ханның «Қасқа жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті Жарғы» заңдар жинағынан бастау алған «Жеті ата» дәстүрі бар. Жеті атаға дейін адамдар туыс болып саналады.
Ер адамның жетінші ұрпағына дейін бір атадан тарайтын туыстарға некелесуге қатаң тыйым салынған.
Бұл дәстүр қазіргі заңнамаларда ешбір көрініс таппағанымен, «Атамыз Алаш, керегеміз ағаш» деген ұранмен бір атадан тарау шежіресі бүгінгі күнге дейін халық арасында сақталып келеді. Жеті атаға толмай қыз алыспау қағидасы бұрын заңмен реттелген болса, қазіргі кезде тек ауызша әдет-ғұрыпқа айналды.
Қазіргі таңда жеті атаға дейінгі қанның тазалығы гендік деңгейде әлем ғалымдарымен дәлелденіп отыр. Себебі, қандық жақындық ген мен текті бұзады. Бұндай некеден өмірге кем-кетік, ауру бала келеді.
Қазақстан Республикасының Президенті 2015 жылғы халыққа жолдауында «Дәстүр мен мәдениет - ұлттың генетикалық коды» деп атап өткен.
Жеті атаны (немесе одан да көбірек туыстықты) төменнен жоғарыға немесе жоғарыдан төменге қарай жіктейтін болсақ, ататек атаулары төмендегідей болып келеді:
- Әке, ата, арғы ата, баба, тек ата, түп ата, жеті ата (немесе: әке, ата, арғы ата, баба, түп ата, тек ата, тектің, теркін, тұқиян, түп тұқиян);
- Ата, әке, немере, шөбере, шөпшек, немене, туажат, жүрежат (немесе: баба, немере, шөбере, немене, шөпшек, туажат, жүрежат, жекжат, жұрағат, жамағат, өркен, әулет, заузат, жаран, қалыс, әлде қалыс);
- Алыс туыстар - жұрағат, жат жұрағат, жегжат, жамағайын.
Қыздан тараған ұрпақтардың атауы: жиен, жиеншар, дегеншар, көгеншар, көбеншар, тебеншар, қаймана болып жіктеледі.
«Жеті атасын білмеген - жетесіз», «Жеті атасын білген ұл жеті рудың қамын жер», «Жеті атасын білмеген жетімдіктің белгісі» деген қазақтың мақалдары осыдан өрбіген болса керек.
Ақын, жазушы Шәкәрім Құдайбердіұлының «Қалқаман-Мамыр» дастанында Көкенай қарындасы Мамырды өлтіреді. Қалқаман мен Мамырдың төрт ата дәстүрін бұзып, бір-біріне ғашық болуының соңы осылай қайғылы оқиғаға ұласады. Қалқаманды өлім жазасына тартуды сұрағанда Әнет баба қалың Тобықтының алдында мынадай уәж айтады: «Қалқаман жүйрік атпен шауып өтсін, Көкенайдың оғы тисе өлгені, ал аман қалса, жаза жоқ. Бұл істің бітімі солай» - дейді. Межелі күні Қалқаман Көкенайдың садақпен атқан оғынан аман қалады.
Ол дәуірде заң талабы қатаң, әйтсе де мұның мәні тек ұғымына тікелей қатысты, яғни қанның бұзылмауына айрықша көңіл бөлінгені көрінеді.
Ата салты бойынша араға жеті ата толған соң, яғни ұрпақ жүрежатқа жеткеннен кейін «Жеті атаға толыстық, жеке ел болыстық» деп есептеп, ақ боз үй тігіліп, ақ боз бие құрбандыққа шалынып, ақсақалдардың батасымен әр ауыл өз алдына енші алысқан. Осыдан кейін екі арада қыз алысып, қыз берісіп, құдандалық қарым-қатынастар басталған.
Қазақ ұлты «Біздер қарға тамырлы қазақпыз ғой, сұраса келе қарын бөле болып шығамыз» деп таныса отырып, әуелі туыстығын анықтап алады.
Қазақ қарға тамырлы демекші, бір адамның өзінің үш жұрты бар. Ол - өз жұрты, нағашы жұрты және қайын жұрты.
Қазіргі заңнамалар жақын-туыстар ретінде адамның өз жұртын ғана көрсеткен. Ал, нағашы, жиен, бөле, немере ағайындар, құдалар туралы бір де бір сөз айтылмаған. Сондықтан, заңнамаларға толықтырулар енгізіп, туыстық ұғымын ұлғайту қажет деп есептейміз.
Өйткені, тәжірибеде бір немесе бірнеше туыстардан құралған сот құрамымен қылмыстық істердің қаралуы әбден мүмкін.
Сот құрамындағы туыстардың барын көре тұра, оларға білдірілген қарсылықтар «жақын-туыстар болып табылмайды» деген негізбен қанағаттандырылмай қалып жатады.
Мысалы, тәжірибеде төрағалық етуші судья мен сотталушының қорғаушысының бір-бірімен құда (біреуінің қарындасы екіншісінің інісімен некеде) екендігі белгілі болғандықтан, мемлекеттік айыптаушымен берілген қарсылық «құда» ұғымы жақын-туысқа немесе жай туысқа да жатпайды деген негізбен қанағаттандырылудан бас тартылып, сот процесі алқабилердің қатысуымен әрі қарай еш кедергісіз осы екі құданың қатысуымен жалғастырылып қаралып, кейін үкім шығарылды.
Қарсылық қанағаттандырылудан бас тартылғанымен, осы іс қаралып аяқталғанға дейін іске қатысушылардың барлығы, соның ішінде алқабилер де олардың бір-біріне құда екендігін біліп отырды.
Ал, сот құрамында туыстардың отырғаны белгісіз болып, жабулы қазан жабылған күйінде қалған істер саны қаншама?
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес нағашы, жиен, бөле, балдыз, бажа, қайын іні, қайын аға, қайын ата, ене, құда туысқан болып табылмаса, онда істі қарайтын судья құда, адвокат нағашы, сотталушы бажа және т.б. құралған сот құрамының заңды болғаны ма?
Бұл мәселелер заңда нақты көзделмегенімен, кейде іске қатысушы тараптар артынан сөз ермесін, арым таза болсын, сыбайлас жемқорлық деп айтпасын, көмектесті деп ойламасын деген негізбен өздігінен іске қатысудан бас тартып жатады.
Қазақ даласында баяғыдан туыстың ісін қарауға салқындық танытылған. Оған ел аузында айтылып келе жатқан «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» - деген мақал дәлел бола алады.
Неке және отбасы кодексінің 1-бабының 1-бөлігінің 16) тармағына сәйкес, «жекжаттық - ерлі-зайыптылардың бірінің екінші жұбайының жақын туыстарына қатысы».
Кодекстің орыс тіліндегі мәтінінде «свойство - отношение одного из супругов к близким родственникам другого супруга» - деп көрсетілген.
Мемлекеттік тілдегі мәтініне зер салсақ, сөйлемнің мағынасы мүлдем басқаша аударылған. Атап айтқанда, «бір адамның екінші жұбайының жақын туыстары» деген қате мағынаны білдіреді. Мысалы, «екінші күйеуінің (екінші әйелінің) туыстары» деп түсініледі. Бұл сөйлемде «екінші» деген сөз артық. Біздің ойымызша, сөйлем сөз бе сөз емес, мағынасына қарай аударылуы тиіс.
Жалпы Уикипедияға сүйенсек, жекжат, жамағайын, жамағат - бір-біріне құдандалық, т.б. жақындығы бар адамдар. Жегжат атауы қандас туыстарға қатысты қолданылмайды. Жекжат - туыстығы жоқ, бірақ құданың құдасы, нағашының бөлесі, жиеннің балдызы сияқты туыстық қатысы бар адамдар арасындағы жақындықты білдіретін атау. Олар құда, нағашы, жиен сияқты туыстық, жақындық құқықтарды талап ете алмайды.
Тоқетері, халық ауыз әдебиетіндегі, уикипедиядағы және Неке және отбасы кодексіндегі бір ғана «жекжат» сөзінің мағынасы әртүрлі әрі бір-біріне қайшы келеді.
Қазақта мейлі ол ер адам болсын немесе әйел адам болсын, олардың жұбайының (немесе зайыбының) туыстарын «қайын жұрты» деп атайды.
Сондықтан, Неке және отбасы кодексіндегі және басқа да заңнамалардағы «жекжат» сөзін «қайын жұрт» деген сөздермен ауыстырған абзал.
Әр нәрсені өз атымен атауға қазақтың сөз қоры жеткілікті. Сол атауларды өз орнымен заңнамаларда әдет-ғұрыпқа, салт-дәстүрге сай қолдануға қандай кедергі бар?
Бұдан басқа, сотқа қатысушыларға қарсылық білдіруге, оларды процеске қатысудан шеттетуге немесе босатуға қатысты мәселелерді шешу кезіндегі туыстық мәселелерге тоқталатын болсақ.
Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 29 маусымдағы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 67-бабының 1-бөлігінің 2) тармағына сәйкес, егер лауазымды адам әкімшілік рәсімге қатысушының жақын туысы, жұбайы (зайыбы) немесе жекжаты болып табылса, ол әкімшілік рәсімді жүзеге асыра алмайды.
ҚР ҚПК 86-бабының 3-бөлігіне сәйкес, егер қылмыстық сот ісін жүргізуге бір мезгілде бірнеше адамның қатысуы олардың туыстық қатынастарына немесе басқа да жеке тәуелділік қатынастарына байланысты бола алмайтын жағдайда, процеске қатысушы жағдайына басқалардан кейінірек ие болған адамдар қылмыстық процестен шет қалуға тиіс. Егер туыстық немесе басқа да жеке тәуелділік қатынастармен байланысты адамдар соттың құрамында болса, төрағалық етуші таңдаған адам қылмыстық іс бойынша іс жүргізуден шеттетілуге жатады.
Осы Кодекстің 87-бабының 1-бөлігінің 5) тармағында «судья, егер ол жәбірленушінің, азаматтық талапкердің, азаматтық жауапкердің немесе олардың өкілдерінің туысы, күдіктінің, айыпталушының немесе оның заңды өкілінің туысы, прокурордың, қорғаушының, тергеушінің немесе анықтаушының туысы не процеске қатысушылардың қайсы біреуінің жекжаты болса, істі қарауға қатыса алмайды», - делінген.
ҚР ҚПК 88-93-баптарына сәйкес, прокурор, тергеуші және анықтаушы, куәгер, сот отырысының хатшысы және сот приставы, аудармашы және маман, сарапшы осы Кодекстің 87-бабында көзделген мән-жайлардың кез келгені болған кезде қылмыстық процеске қатыса алмайды.
Сонымен қатар, осы Кодекстің 94-бабының 1-бөлігінің 2), 3) тармақтарында «қорғаушы, сондай-ақ жәбірленушінің (жекеше айыптаушының), азаматтық талапкердің, азаматтық жауапкердің өкілі - егер ол осы істі тергеп-тексеруге немесе соттың қарауына қатысқан немесе қатысып отырған лауазымды адаммен туыстық немесе басқа да жеке тәуелділік қатынастарда болса; егер ол қорғалушымен немесе сенім білдірушімен мүдделері қарама-қарсы адамға заң көмегін көрсетіп жүрсе немесе бұрын көмек көрсеткен болса, сол сияқты мұндай адамдармен туыстық немесе өзге де жеке тәуелділік қатынастарда болса, қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатыса алмайды», - деп көрсетілген.
Бұл баптарда сот құрамы мен сотқа қатысушылардың «туыстық» және «жекжаттық» қарым-қатынастары ғана көрсетілген. Жалпы аталған баптарда «жақын-туыс» ұғымы мүлде көрініс таппаған.
Ерлі-зайыптылар неге туыс болып табылмайды?
Неке және отбасы кодексіне сәйкес, «ата-аналар» жақын-туыс қатарына кіретін болса, «ерлі-зайыптылар» жақын-туыс болып табылмайды.
Сонда, ақ некесін қиып, өмірге ұрпақ әкеліп, өмір бойы бірге тұратын, өмірдің ащысы мен тұщысын да бірге тататын ерлі-зайыптыларды туыс деп есептемесек, оларды кімнің қатарына жатқызамыз? Олар бір-біріне кім болып келеді?
Егер «ата-ана» жақын-туыс деп есептелетін болса, ананың да елі, руы, тегі, қаны бөлек адам.
Сондықтан, адамның «жұбайы мен зайыбын» да жақын-туыстар қатарына енгізу қажет деп есептейміз.
Азаматтық, атқарушылық іс жүргізудегі туыстық ұғымдары.
Ал, Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы Азаматтық процестік кодексінде (бұдан әрі - ҚР АПК), 1994 жылғы 27 желтоқсандағы Азаматтық кодекстің Жалпы бөлімінде (бұдан әрі - ҚР АК Жалпы бөлімі), сондай-ақ 1999 жылғы 1 шілдедегі Азаматтық кодекстің Ерекше бөлімінде (бұдан әрі - ҚР АК Ерекше бөлімі) жақын-туыстардың, туыстардың ұғымы мүлде көрсетілмеген.
ҚР АК Жалпы бөлімінің 144, 145-баптарында «қайтыс болған адамның артында қалған жұбайы» деген сөздер жазылған. Ал, қайтыс болған ер адам болса, оның артында қалған адам «зайыбы» болуы тиіс емес пе?
Орыс тіліндегі мәтінінде «пережившего супруга умершего» деген сөздердің мағынасы ерлі-зайыптылардың екеуіне де, яғни жұбайы мен зайыбына қатысты айтылған.
Сол себепті, бұл баптардың мемлекеттік тілдегі мәтіндеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажет.
ҚР АПК 38-бабының 1-бөлігінің 2) тармағына сәйкес, судья, егер ол іске қатысатын адамдардың немесе олардың өкілдерінің бірінің туысы, жұбайы (зайыбы) немесе жекжаты болса, істі қарауға және шешуге қатыса алмайды және оған қарсылық білдірілуге (өздігінен бас тартуға) тиіс.
Осы баптың 2-бөлігінде «істі қарайтын соттың алқалы құрамына өзара туыс, ерлі-зайыптылар немесе жекжаттар болып табылатын судьялар кіре алмайды» - деп көрсетілген.
ҚР АПК 39-бабының 1-бөлігіне сәйкес, жоғарыда аталған 38-бапта көрсетілген қарсылық білдіру (өздігінен бас тарту) үшін негіздер істі қарауға және шешуге қатысатын прокурорға, сот отырысының хатшысына, маманға, аудармашыға, консультантқа, сарапшыға да қолданылады.
«Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 2 сәуірдегі № 261-ІV Заңының 20-бабының ескертпесіне сәйкес, ата-аналар, балалар, асырап алушылар, асырап алынғандар, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек ағалы-інілер мен апалы-сіңлілер, аталар, әжелер, немерелер осы Заңда жақын туыстар деп танылады.
Айғақтар беру міндетінен босатылатын туыстар.
ҚР АПК 17-бабының 1-бөлігіне және «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 5 шілдедегі Кодексінің (бұдан әрі - ҚР ӘҚБтК) 19-бабына сәйкес, ешкім өзіне, жұбайына (зайыбына) және аясы заңда айқындалатын жақын туыстарына қарсы айғақтар беруге міндетті емес.